يادنامه استاد فرزانه دكتر سيد محمدباقر حجتي ( دیباجه و بخش نخست )

در سايه سار قرآن؛ يادنامه استاد فرزانه دكتر سيد محمدباقر حجتي (ت١٣١١–م١٤٠٤ش )

محمدتقي دياري بيدگلي. استاد دانشگاه قم

ديباچه :

تاريخ دانش و فرهنگ اين سرزمين، همواره مرهون عالماني است كه عمر خويش را در راه فهم، تعليم و ترويج معارف الهي صرف كرده اند؛ مرداني كه نه تنها با آثار علمي خويش، بلكه با منش، اخلاق، شيوه تدريس و تربيت شاگردان، مكتبي ماندگار
بنيان نهاده اند.

در ميان اين نام ها ي درخشان، استاد فرزانه، مرحوم دكتر سيد محمدباقر حجتي مازندراني جايگاهي ممتاز دارد؛ دانشمندي كه بيش از شش دهه از عمر پربركت خود را در خدمت قرآن كريم، آموزش دانشگاهي، پژوهش هاي قرآني نسخه شناسي و تربيت نسلهاي متعدد دانشجويان و پژوهشگران سپري كرد.

استاد حجتي را بايد از پيشگامان آموزش دانشگاهي علوم قرآن و حديث در ايران معاصر دانست. آثار علمي ماندگار، اهتمام به تأليف منابع آموزشي،حضورمؤثردرمديريتهاي علمي و دانشگاهي، دقت كم نظير در تحقيق، اهتمام به معرفي منابع اصيل و در كنار همه اينها، اخلاق علمي، فروتني، خوشرويي و تشويق مستمر شاگردان، از ايشان شخصيتي ساخته بود كه احترام او تنها برخاسته از جايگاه علمياش نبود، بلكه ريشه در سلوك انساني و رفتار پدرانهاش داشت؛

آنچه در اين نوشتار فراهم آمده، نه شرحي جامع بر همه ابعاد زندگي و آثار آن استاد بزرگ، بلكه اداي دِيني صميمانه از سوي يكي از شاگردان ايشان است كه توفيق يافت در سالهايي از محضر آن استاد فرهيخته بهره گيرد؛ از كلاسهاي درس علوم قرآني تا راهنمايي رساله دكتري و بهرهمندي از تشويق ها، رهنمودها و اعتماد علمي ايشان. از اين رو، در كنار گزارش مستند زندگي، خدمات وآثار استاد، بخشي از اين يادنامه نيز به خاطرات و تجربه هاي شخصي نگارنده اختصاص يافته است؛

خاطراتي كه ميتواند سيماي انساني، آموزشي واخلاقي استاد را روشنتر از هر گزارش رسمي بازنمايد.

در تدوين اين مقاله، كوشش شده است با بهره گيري از منابع معتبر، از جمله آثار منتشرشده درباره زندگي و كارنامه علمي استاد، گفت وگوهاي ايشان، ارجنامه ها، اسناد دانشگاهي و نيز مشاهدات و خاطرات مستقيم نگارنده، تصويري نسبتاً جامع و
مستند از شخصيت علمي و فرهنگي ايشان ارائه شود. اميد است اين تلاش، هرچند اندك، بتواند گامي در پاسداشت ياد و نام يكي از خدمتگزاران صديق قرآن كريم و آموزش عالي جمهوري اسلامي ايران باشد؛

نگارنده بر اين باور است كه ارزش حقيقي يك استاد بزرگ، تنها در شمار آثار و مسؤوليتهاي او خلاصه نميشود؛ بلكه در شاگرداني جلوه ميكند كه روش تحقيق، اخلاق علمي و عشق به دانش را از او آموخته اند و آن ميراث را به نسلهاي بعد منتقل ميكنند؛ استاد دكتر سيد محمدباقر حجتي از اين شمار بود؛

معلمي كه كلاس درس را به مدرسه پژوهش، كتابخانه را به كارگاه تحقيق و تشويق شاگردان را به سرمايهاي ماندگار براي آينده علم و فرهنگ تبديل ساخت؛ اكنون كه آن استاد گرانمايه، پس از عمري خدمت صادقانه، دعوت حق را لبيك گفته است، آثار علمي، شاگردان پرشمار، خدمات فرهنگي و يادهاي شيرين او همچنان زنده و الهامبخش خواهد ماند.

اين يادنامه، اداي احترام به عالمي است كه عمر خود را در سايه قرآن گذراند و نام خويش را در تاريخ علوم قرآني معاصر ايران جاودانه ساخت.

بخش نخست :

خاندان، زندگي، تحصيلات و شكل گيري شخصيت علمي

درآمد

در تاريخ معاصر علوم اسلامي ايران، شخصيت هايي را ميتوان يافت كه ميان سنت ريشه دار حوزههاي علميه و نظام آموزش عالي كشور پلي استوار بنا نهادند و با بهره گيري از هر دو سرمايه علمي، مسير تازهاي را در مطالعات اسلامي گشودند.

استاد فرزانه، دكتر سيد محمدباقر حجتي مازندراني، از برجسته ترين اين چهره هاست؛ دانشمندي كه بيش از شش دهه از عمر پربركت خود را وقف تعليم، تحقيق، تأليف و تربيت شاگردان كرد و سهمي ماندگار در گسترش مطالعات علوم قرآن و حديث در ايران بر جاي نهاد؛ شناخت شخصيت علمي استاد، بدون توجه به پيشينه خانوادگي، محيط علمي دوران نوجواني، استادان برجسته و مسير پر فراز و نشيب تحصيل او ممكن نيست.

شخصيت علمي هر انديشمند، حاصل پيوند استعداد فردي با محيط تربيتي ، استادان و تجربه هاي علمي اوست و زندگي استاد حجتي نيز از اين قاعده مستثنا نيست.

خاندان علم و فضيلت

سيد محمدباقر حجتي در ٢٥ اسفند ١٣١١ در شهر بابل، در خانوادهاي اصيل، روحاني و دانشپرور ديده به جهان گشود. پدر ايشان، مرحوم سيد محمد حجتي، از عالمان وارسته و امامان جماعت آن ديار بود و فضاي خانه از آغاز با قرآن، معارف اسلامي
و اخلاق ديني آميخته بود.

افزون بر آن، جد ايشان، آيت االله سيد محمدباقر حجتي بارفروشي مازندراني، از عالمان برجسته منطقه مازندران و از شاگردان نامدار آخوند خراساني، سيد محمدكاظم طباطبايي يزدي و ملاعبداالله مازندراني در حوزه علميه نجف به شمار ميرفت.

اين پيشينه علمي، ميراثي ارزشمند براي نسلهاي بعدي خاندان بود و بي ترديد در شكل گيري شخصيت علمي استاد حجتي تأثيري عميق بر جاي گذاشت؛ محيط خانوادگي استاد، محيطي آكنده از انس با قرآن، كتاب، درس و مباحث علمي بود.

از همين رو، علاقه به دانش اندوزي و پژوهش از سالهاي نخستين زندگي در وجود ايشان ريشه دواند و بعدها در قالب فعاليتهاي گسترده علمي و دانشگاهي شكوفا شد .

آغاز تحصيلات :

استاد حجتي تحصيلات ابتدايي را در زادگاه خود به پايان رساند و همزمان، فراگيري علوم مقدماتي حوزوي را در مدرسه علميه صدر بابل آغاز كرد. وي در اين دوران از محضر استاداني بهره برد كه هر يك در تربيت علمي و اخلاقي او سهمي مؤثر
داشتند؛ از جمله پدر بزرگوارش، شيخ علي موحد، سيد محمد محقق بهشتي، شيخ نجف فاضل استرآبادي، شيخ محمد سالكي، شيخ محمدعلي طبرستاني، سيد حبيباالله غروي و كربلايي عليجان طبري؛ اين دوره، افزون بر آموزش علوم ادبي، فقهي و اصولي، روحيه نظم، دقت، تتبع و احترام به سنت علمي حوزه را در وجود او نهادينه ساخت؛ ويژگيهايي كه در تمام آثار و تأليفات بعدي استاد به روشني مشاهده ميشود.

هجرت به تهران و تكميل تحصيلات:

در ارديبهشت سال ،١٣٣٠ استاد براي ادامه تحصيل رهسپار تهران شد و در مدرسه علميه مروي اقامت گزيد. حضور در فضاي علمي تهران، افقهاي تازهاي را پيش روي او گشود و امكان بهره گيري از محضر بزرگاني همچون آيت االله سيد صدرالدين
رضوي، شهيد مرتضي مطهري، آيت االله ابوالقاسم گرجي، ميرزا باقر آشتياني، آيت االله سيد ابوالقاسم رفيعي قزويني و علامه ابوالحسن شعراني را برايش فراهم آورد؛ همنشيني با اين استادان برجسته، شخصيت علمي او را از محدوده آموزشهاي سنتي فراتر برد و ذهن او را با روشهاي نوين تحقيق، استدلال و نقد علمي آشنا ساخت. شايد بتوان گفت يكي از مهمترين ويژگيهاي استاد حجتي در سالهاي بعد، همين توانايي در جمع ميان ميراث حوزوي و روش دانشگاهي بود.

ورود به دانشگاه تهران:

در سال ،١٣٣٤ استاد حجتي وارد دانشكده الهيات و معارف اسلامي دانشگاه تهران شد؛ دانشگاهي كه بعدها مهمترين عرصه فعاليت علمي و آموزشي او گرديد. وي دوره هاي كارشناسي، كارشناسي ارشد و دكتري را در همان دانشگاه گذراند و در
سال ١٣٤٦ با دريافت درجه دكتري دررشته حكمت و فلسفه، به عضويت هيئت علمي دانشگاه تهران درآمد؛ ورود به دانشگاه تهران، آغاز فصل تازهاي از زندگي علمي استاد بود؛ فصلي كه بيش از چهار دهه ادامه يافت و با تدريس، پژوهش، مديريت علمي، تأليف آثار ماندگار و تربيت نسلهاي متعدد دانشجويان علوم قرآن و حديث همراه شد.

جمع بندی :

مرور سالهاي آغازين زندگي استاد دكتر سيد محمدباقر حجتي نشان ميدهد كه شخصيت علمي ايشان، حاصل پيوند سه سرمايه ارزشمند بود: تربيت در خانوادهاي عالم ودين باور، پرورش در سنت اصيل حوزه هاي علميه و آموزش منظم در دانشگاه
تهران. اين سه ركن، زمينه ساز ظهور دانشمندي شد كه توانست ميان دو نهاد بزرگ علمي، يعني حوزه و دانشگاه، ارتباطي عالمانه و ثمربخش برقرار كند و يكي از مؤثرترين چهره هاي مطالعات قرآني معاصر ايران شود.

-----------------------------------------------------------------------------------

در سايه سار قرآن؛ يادنامه استاد فرزانه دكتر سيد محمدباقر حجتي (ت١٣١١–م١٤٠٤ش) محمدتقي دياري بيدگلي.