معاد : يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعى

يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعى :

از دیگر توصیف های خاص در مورد جهان آخرت تعبیر: «يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعى»‏، در آن روز انسان به ياد كوشش هايش مى ‏افتد .(1) تعبیر بیان شده یک بار در قرآن آمده است و می فرماید در آن روز انسان تمام تلاش هایی که انجام داده به خاطر می آورد.

در دنیا ممکن است برخی از تلاش ها حتی از یاد خود انسان برود و انسان فراموش کند. هزاران فکر و رفتار و اعمال انسان انجام داده است و با گذشت زمان بسیاری از آنها را فراموش می کند و البته که فراموشی در مواردی از نعمات بزرگ است
؛ زیرا در دنیا اگر هر چیزی که انسان انجام داده است در ذهن او می بود و نمی توانست آن را فراموش کند ، زندگی برای او بسیار سخت بود.

در هر حال در روز قیامت ، انسان همه اعمالش را چه خوب و چه بد ، به خاطر می آورد. این یادآوری از نظر مفسران یا به خاطر مشاهده نامه اعمال است که همه چیز را ببیند (2) و یا تجسم و حضور خود اعمال است و بسا بخاطر گواهی اعضای بدن یا فرشتگانی است که در مورد انسان ، شهادت می دهند و به ذهن انسان می آورند و بسا بخاطر کنار رفتن حجاب ها از قلب و روح انسان و زدوده شدن عوامل غفلت و بی خبری است.

در دنیا اتفاق می افتد که انسان مطلبی را فراموش می کند، اما در روز قیامت عامل غفلت از بین می رود و انسان همه چیز را به یاد می آورد.

در روز قیامت تمام حقایق پنهان شده ، آشکار می گردند. انسان تمام سعی و کوشش و رفتارهایی را که انجام داده است حاضر می یابد ؛ اما افسوس که راهی برای جبران نیست.

همین تعبیر به صورت دیگری نیز آمده است و خداوند می فرماید: «وَ جي‏ءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّى لَهُ الذِّكْرى»‏؛ (3)و در آن روز جهنم را حاضر مى‏كنند؛ (آرى) در آن روز انسان متذكّر مى‏شود؛ امّا اين تذكّر چه سودى براى او دارد . در آن روز جهنم را به سوی کافران می برند، نه اینکه آن ها را به سمت جهنم ببرند. انسان متذکر اعمال خود می شود، اما این تذکر برای او دیگر منفعتی ندارد.

انسان گنهکار به خاطر حسرتی که دارد ، فریاد می زند «يَقُولُ يا لَيْتَني‏ قَدَّمْتُ لِحَياتي»؛ مى‏گويد: اى كاش براى (اين) زندگيم چيزى از پيش فرستاده بودم ‏.(4) .

یعنی ای کاش از پیش کاری کرده بودم. تاسف و حسرتی که انسان در آن روز دارد ، دیگر فایده ای ندارد.

انسان باید از پیش به فکر قیامت باشد و به جای تحمل دردها و رنج های روز قیامت ، در دنیا اعمال نیک انجام دهد.
جالب است که در آیه یاد شده از تعبیر « لِحَياتي »استفاده شده است و نشان می دهد که حیات و زندگی واقعی ، حیات آخرت است، در دنیا انسان زندگی می کند، اما زندگی دنیا در مقابل زندگی آخرت ، ناچیز و پوچ است؛ و حتی می توان گفت حیات دنیا ، ارزش نام گذاری حیات را ندارد و لهو و لعبی بیش نیست.

در واقع هدف آیه هشداری است که خداوند به همه انسان ها می دهد که قبل از آن که گرفتار چنان دشواری بشوند به هوش باشند و خود را برای آن روز مهیا کنند.

بنابراین عبارت «يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعى» را باید جدی گرفت. تعبیر ما سعی به چه معناست؟ سعی انسان گاهی خیر و گاهی شر است ؛(5) گاهی سعی کرده است که رفتار خوب انجام دهد و به جامعه و دیگران خدمت کند و از آن برای رضای خدا استفاده کند و چنین سعی، محبوب و مطلوب است و برکات زیادی دارد و در قیامت آنچه را که در دنیا کوشش کرده است به دست می آورد.

اما گاهی سعی و کوشش انسان در جهت خلاف فرمان الهی و خلاف فطرت است و انسان زمانی که سعی خود را مرور می کند، نادم می شود و این سعی در روز قیامت برای او نه تنها سودمند نیست، بلکه دشواری و رنج و سختی به همراه دارد.

انسان باید طبق آیه «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى‏» (6)؛ سعی بکند، اما آن سعی ای که سودمند است سعی ای است که بتواند برای او سعادت به همراه بیاورد.

در دنیا نیز هر انسانی از رفتار و اعمالی که انجام داده است بهره می گیرد و اگر کسی در دنیا تحصیل و کوشش کرده باشد، از درآمد آن هم برخوردار می شود و انسانی که تلاش نمی کند در دنیا نیز سعادتی ندارد.

پزشک و استاد و معلمی که در دنیا سعی و کوشش نموده و زندگی خوبی دارد، بخاطر تلاش های خود او بوده است و انسانی که ممکن است با سختی و دشواری های زیادی در دنیا رو به رو باشد، سعی مطلوب را انجام نداده است .

در هر حال تعبیر «ما سَعى‏» در آیه به این نکته دقیق اشاره دارد که انسان باید با سعی و کوشش قدم بردارد تا در قیامت ، حیات سعادتمندانه داشته باشد.

بنابراین تعبیر « يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّى لَهُ الذِّكْرى » ، بسیار دقیق است؛ چرا که تذکر در روز قیامت برای انسان ، سودمند نیست و تذکری سودمند است که انسان فرصت جبران داشته باشد. اکنون که آیات یاد شده را مرور میکنیم تا از این تذکر در دنیا بهره مند باشیم و برای آن روز بکوشیم.

------------------------------------------------------------
1-نازعات، 35
2- المیزان ج20 ص 191
3- فجر، 23
4- فجر، 24
5-مجمع البیان ج 10 ص 660
6- نجم، 39