د: عقل و قاعده لطف :
عقل نیز حکم می کند که بر طبق قاعده لطف، وحی از هر گونه دخالت شیطان مصون بماند تا هدف نزول که هدایت است، محقق شود.
ه : خرافی بودن غرانیق :
عموم مفسران فریقین، به ویژه مفسران شیعه، دخالت شیطان را نادرست دانسته و غرانیق را یک اسطوره ذکر کرده اند که در اینجا به برخی از اقوال آنها اشاره می شود.
آیة الله معرفت در این مورد از قصه ورقة بن نوفل یاد میکند و آن را اسطوره خرافی می داند؛ زیرا پیامبر را برتر از آن می داند که به هنگام وحی، دچار تزلزل و تردید گردد. او انسان کامل و معصوم است و محتوای قصه نیز بر عدم صحت آن دلالت دارد.
ایشان معتقد است احتمال التباس و خطا در وحی آسمانی ممکن نیست و در این زمینه به قاعده لطف استناد می جوید.(1) ایشان هم چنین از اسطوره «غرانیق» به نقل از تفاسیر طبری (2)و سیوطی (3)یاد می کند و آن را از نـظـر سـنـد و مـتـن نـادرست می داند.(4)
علامه طباطبایی در این خصوص می نویسد: ادله قطعی بر عصمت پیامبر ، نادرستی چنین مطلبی را ثابت می کند و لازم است ساحت پیامبر صلى الله علیه وسلم از مانند چنین لغزشی تنزیه شـود، به ویژه ایـن کـه در گزارش تاریخی این داستان، بدترین و زشت ترین جهل به پیامبر نسبت داده شده است.(5)
علامه طبرسی در ذیل آیات نخستین سوره مدثر(6) بر سلامت وحی الهی به هنگام نزول آن تأکید دارد و آن حضرت را مطلع از براهین روشن بـه هـنگام نزول وحی می داند. وی در خصوص خطاب (قم فانذر)،(7) به عدم هراس پیامبر از شیطان اشاره می کند؛ زیرا او پیامبر الهی بوده و می باید مردم را انذار کند.
همو می گوید: خداوند متعال بر رسولش، وحی نمی فرستاد مگر به همراه براهین روشن و دلایل آشکار، به گونه ای که او بداند هر آنچه بر او وحی می شود، تنها از طرف خداوند است. بنابراین، پیامبر نیاز ندارد تا گواهی از بیرون او را مطلع کند و او هیچ گونه هراسی در این خصوص به خود راه نداده است.(8)
بدین جهت، روایات «غرانیق» نزد مفسّران حدیث شـناس، ضعیف و نادرست هستند.(9)
سیوطی نیز در این مورد می نویسد:
پیامبر نه تنها از دخالت شیطان به هنگام دریافت وحی مصون بود، بلکه جبرئیل هم در ارائه کلمات قرآن دخالت نداشت و او از طرف خداوند مأموریت داشته که لفظ و معنا را به او برساند.(10)
سیوطی با ذکر برخی از اقوال در خصوص این که آیا جبرئیل هم لفظ و هم معنای آیات را برای آن حضرت آورده یـا تـنـهـا مـعانی را آورده، قـول نخست را صحیح می داند.(11)
گرچه برخی از معاصران دخالت جبرئیل را در الفاظ قرآن مطرح کرده اند،(12) با توجه به امین بودن جبرئیل و این که او تنها پیام خدا را می رسانده، چنین نظری صحیح نیست و مخالف آیات قرآن کریم و ادله یادشده است.(13)
----------------------------------
1. التمهید فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۷۸ - ۸۴.
۲. جامع البیان عن تأویل آی القرآن، ج ۱۷، ص ۱۳۱، ذیل آیه ۵۲ حج.
3. الدر المنثور، ج ۶، ص ۶۵، ذیل آیه ۵۲ حج.
۴. التمهید فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۸۵ – ۹۰.
5. المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۴، ص ۳۹۶، ذیل آیه ۵۲ حج (بحث روایی).
6. مدثر، آیه ۲: «یا أیها المدثر، ثم فأنذره.
7. همان.
۸. مجمع البیان، ج . 10 ص ۵۷۹، ذیل آیه نخستین سوره مدثر.
9. مجمع البیان، ج ۷، ص ۱۴۵، ذیل آیه ۵۲ حج.
10. الاتقان فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۱۵۷ - ۱۵۹ (فی کیفیة الإنزال).
11. همان.
12. زبان قرآن، فراستخواه، ص ۳۰۵؛ مجله کیان، ش ۴، ص ۱۲ و دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، مدخل «وحی».
13 . شعراء، آیه ۱۹۲: «و إنه لتنزیل رب العالمین»؛ تکویر، آیات ۱۹ - ۲۱: «إنه لقول رسول کریم ... مـطـاع ثـم
آمین».
---------------------------------------------------
کتاب مبانی تفسیر .مودب . 57
